ks. Janusz Gręźlikowski, Nadzwyczajny szafarz Eucharystii

ks. Janusz Gręźlikowski

Nadzwyczajny szafarz Eucharystii

W Kościele rozróżnia się sprawujących Najświętszą Ofiarę i udzielających Komunii świętej. Sprawować Najświętszą Ofiarę, czyli celebrować ją, mogą jedynie biskupi i kapłani. Natomiast udzielać Komunii świętej mogą nie tylko biskupi i prezbiterzy, ale i inne osoby. Od pewnego czasu w niektórych naszych kościołach widać mężczyzn, którzy udzielają wiernym Komunię świętą. Obecność ta i funkcja, jaką sprawują, rodzi liczne pytania, wątpliwości, a czasami niezrozumienie. Czy świeccy mogą być szafarzami Komunii? Dlaczego Kościół dopuszcza możliwość, aby Komunię świętą mogły udzielać osoby świeckie? Czym jest to powodowane? Sytuacja ta jest niewątpliwie dowodem zmieniającej się struktury Kościoła w Polsce oraz w innych Kościołach partykularnych, gdzie czynna obecność wiernego świeckiego jest nie tylko pożądana, ale coraz częściej nieodzowna. Niemniej wierni często stawiają te pytania. W tej sytuacji podjęcie tematu dotyczącego nadzwyczajnego szafarza Komunii świętej wydaje się bardzo aktualne.

1. Nadzwyczajny szafarz Komunii świętej w historii Kościoła

Od momentu ustanowienia Eucharystii do czasów obecnych przepisy dotyczące szafarza Komunii świętej ulegały wielu zmianom. Początkowo funkcję tę spełniali wyłącznie biskupi i prezbiterzy1 . Od wieku II do udzielania Komunii świętej włączeni zostali diakoni2 ; niewiele później subdiakoni, akolici, a także wierni świeccy, jednakże tylko przy udzielaniu Komunii świętej w domu lub też mogli udzielać jej sobie3 . Do VIII wieku nie wydaje się zarządzeń synodalnych zakazujących wiernym świeckim udzielania Komunii. Dopiero w IX wieku poszczególne synody partykularne zaczęły ograniczać prawa wiernych świeckich w tym względzie4 . Przyjmuje się, że od wieku IX szafarzem zwyczajnym Eucharystii staje się sam kapłan, z wykluczeniem innych duchownych5 .
W późnym średniowieczu dochodzi do dalszego ograniczania uprawnienia do udzielania Komunii świętej. Szafarzem zwyczajnym Komunii jest nadal kapłan, ale mógł on godziwie udzielać Eucharystię tylko wtedy, gdy pełnił funkcję proboszcza (szczególnie w przypadku Komunii wielkanocnej). Diakoni jako szafarze nadzwyczajni nie mogli udzielać Komunii kapłanom ani nawet w obecności kapłanów, chyba że na ich zlecenie albo gdy zachodziła taka konieczność. Zakonnicy udzielający Komunii duchownym lub wiernym świeckim bez specjalnego zezwolenia proboszcza mocą samego faktu popadali w ekskomunikę zastrzeżoną Stolicy Apostolskiej. Natomiast wiernym świeckim od XIV i XV wieku nie pozwala się nawet dotykać Eucharystii ze względu na szacunek dla konsekrowanych Postaci oraz obawę przed zbezczeszczeniem6 .
Po Soborze Trydenckim przepisy dotyczące szafarza Eucharystii nadal nie uległy zmianie, bo nie było takiej potrzeby. W tym też okresie historii Kościoła częstotliwość przyjmowania Komunii świętej zmniejszyła się ze względu na niektóre wpływowe błędy teologiczne (jansenizm, kwietyzm) i nie dość dokładne zrozumienie przez duszpasterzy nauki Kościoła o dyspozycjach wymaganych do przyjęcia Komunii świętej. Przystępującym do Stołu Pańskiego stawiano bowiem tak wielkie wymagania, że rzadko kto mógł je spełnić. Sytuacja ta uległa korzystnej zmianie dopiero za papieża Piusa X (1903-1914)7 .
W XX wieku dokonało się zdecydowanie najwięcej przeobrażeń i zmian odnoszących się do szafarza Komunii świętej. W Kodeksie Prawa Kanonicznego z 1917 roku nadzwyczajnym szafarzem Komunii świętej był diakon, który mógł pełnić tę funkcję jedynie za zgodą miejscowego ordynariusza lub proboszcza, udzieloną z ważnej przyczyny, którą się domniemywało w wypadku konieczności. Ordynariusz miejsca lub proboszcz mógł udzielić wymaganego zezwolenia tylko wówczas, jeśli zachodziła uzasadniona ku temu racja. W praktyce norma ta była interpretowana dość szeroko i istniało wiele racji, dla których konieczne zezwolenie było udzielane8 . W nadzwyczajnych okolicznościach nie zawsze było możliwe stosowanie się do norm o szafarzu Eucharystii. W Europie podczas drugiej wojny światowej, mając na uwadze specyficzną sytuację panującą w obozach koncentracyjnych, kapłani niekiedy dawali Eucharystię wiernym świeckim, także kobietom, by zanosili ją więzionym duchownym i wiernym świeckim, a szczególnie skazanym na śmierć. Tak działo się też w naszym kraju9 .
Norma starego Kodeksu z 1917 roku okazała się zatem zbyt rygorystyczna, i co ważniejsze, nie wychodziła naprzeciw potrzebom poszczególnych Kościołów partykularnych, zwłaszcza w krajach, w których pojawił się brak kapłanów i diakonów. Z drugiej strony Sobór Watykański II wskazywał wyraźnie na potrzebę udziału wiernych świeckich w potrójnej misji Chrystusa: kapłańskiej, królewskiej i prorockiej. Takie ujęcie roli świeckich we współczesnym Kościele nie mogło nie wpłynąć na zmianę przepisów odnoszących się do nadzwyczajnego szafarza Komunii świętej. Nauka soborowa na temat szafarza Eucharystii szła w dwóch kierunkach: 1. wzmocnienia funkcji diakona jako szafarza Eucharystii przez uznanie go za zwyczajnego szafarza tego sakramentu; 2. poszerzenia kręgu nadzwyczajnych szafarzy Komunii.

2. Proces reformy i zmiany przepisów po Vaticanum II

Pierwszym krokiem w kierunku rozszerzenia grona nadzwyczajnych szafarzy Komunii świętej było wydanie 30 kwietnia 1969 r. przez Kongregację Sakramentów instrukcji Fidei custos, która postanawiała, iż przełożeni Kościołów partykularnych (biskupi, prałaci i prefekci apostolscy, wikariusze kapitulni, administratorzy apostolscy, wikariusze i prefekci apostolscy) mogli się zwrócić do Stolicy Apostolskiej w celu uzyskania upoważnienia, na mocy którego w następujących sytuacjach mogli wyznaczać odpowiednie osoby do udzielania Komunii świętej: jeśli był nieobecny kapłan lub diakon, jeśli nie mógł on udzielać Komunii świętej ze względu na chorobę, podeszły wiek lub czynności duszpasterskie oraz jeśli liczba wiernych przystępujących do Komunii świętej była tak wielka, że Msza święta zbytnio się przedłużała10 . Bezpośrednim powodem wydania instrukcji Fidei custos była sytuacja, iż w niektórych regionach Kościoła w okresie posoborowym brakowało kapłanów i diakonów jako szafarzy Eucharystii.
Zgodnie z postanowieniem powyższej instrukcji w wyznaczeniu osoby mającej pełnić funkcje nadzwyczajnego szafarza Komunii należało zachować następujący porządek: subdiakon, kleryk niższych święceń, zakonnik, zakonnica, katecheta (chyba że według roztropnego uznania duszpasterza katechetę należy postawić przez zakonnicą), wierny świecki (mężczyzna i kobieta). Należy zauważyć, że instrukcja nie dawała bezpośrednio żadnych uprawnień ordynariuszom miejsca, zapewniała jedynie możliwość ubiegania się przez nich o niezbędne zezwolenie ze strony Stolicy Apostolskiej, udzielane na trzy lata w wypadku konieczności.
Wydana 29 czerwca 1970 r. instrukcja Kongregacji do Spraw Kultu Bożego Sacramentali Communione, poszerzająca możliwość udzielania Komunii pod dwiema postaciami, zawierała z kolei w numerze 6 dyspozycję, iż w wypadku udzielania Komunii bezpośrednio z kielicha podawanie kielicha – jeśli nie ma drugiego kapłana lub diakona – należało zlecić akolicie11 .
Natomiast trzecia instrukcja wykonawcza do Konstytucji Soboru Watykańskiego II o Liturgii Sacrosanctum Concilium, z 25 września 1970 r., zawierała postanowienie, iż w wypadku przyjmowania drugiej postaci z kielicha potrzebni są kapłani, diakoni lub akolici, aby podawać kielich komunikującym. Jednocześnie stwierdzono, że udzielanie Komunii należy przede wszystkim do kapłana celebrującego Eucharystię, do diakona oraz w niektórych jedynie przypadkach, określonych przez kompetentną władzę, do akolity. Instrukcja co prawda nie wyszczególniała owych przypadków, ale zaznaczała, iż Stolica Apostolska może zezwolić na udzielanie Komunii świętej znanym i uczciwym osobom12 .
Bardzo ważnym dokumentem dotyczącym kwestii nadzwyczajnego szafarza Komunii świętej było wydane 15 sierpnia 1972 r. motu proprio papieża Pawła VI Ministeria quedam, odnawiające w Kościele łacińskim dyscyplinę święceń, na mocy którego zniesione zostały święcenia niższe oraz subdiakonat, a ustanowione posługi lektora i akolity13 . Zgodnie z tym dokumentem akolita miał wspomagać diakona i usługiwać kapłanowi, a jako nadzwyczajny szafarz Komunii mógł jej udzielać wtedy, gdy nie było szafarza zwyczajnego lub gdy szafarz zwyczajny nie mógł tego czynić z powodu choroby, podeszłego wieku, wypełniania innej posługi duszpasterskiej oraz w sytuacji dużej liczby przystępujących do Komunii świętej. Konsekwencją wydania powyższego motu proprio było opracowanie przez Stolicę Apostolską nowego Obrzędu wprowadzania w posługę akolitatu14 oraz dokonanie zmian we Mszale Rzymskim, gdzie akolita został ustanowiony nadzwyczajnym szafarzem Komunii świętej. W sposób szczególny do jego zadań należało udzielanie Komunii świętej15 .
Kolejnym ważnym dokumentem w kształtowaniu się pojęcia nadzwyczajnego szafarza Komunii była wydana 29 stycznia 1973 r. instrukcja Kongregacji Sakramentów Immensae caritatis na temat ułatwienia w niektórych wypadkach przystępowania do Komunii świętej. Instrukcja postanawiała, że nadzwyczajnym szafarzem Komunii, poza akolitą, jest również odpowiednio przygotowana osoba wyznaczona wyraźnie do tej funkcji przez ordynariusza miejsca lub upoważnionego do tego kapłana16 . Władza wyznaczania osoby do pełnienia posługi szafarza Komunii została zatem udzielona ordynariuszom miejsca. Władza ta mogła być delegowana przez ordynariusza miejsca biskupom pomocniczym, wikariuszom biskupim i delegatom biskupim17 . Do czasu wydania omawianej instrukcji jedynie Stolica Apostolska mogła wyznaczać osoby do pełnienia posługi szafarza Komunii świętej18 . W myśl instrukcji upoważnienie do pełnienia funkcji nadzwyczajnego szafarza Komunii mogło być udzielane w poszczególnych przypadkach na pewien okres czasu lub na sposób stały w wypadku konieczności. W ten sposób upoważniony mógł udzielać Komunii sobie samemu, innym wiernym, jak również zanosić ją chorym pozostającym w domu. Dokument ten polecał zachowanie następującej kolejności w wyborze szafarza Komunii: lektor, alumn seminarium duchownego, zakonnik, zakonnica, katecheta, wierny świecki – chyba że ordynariusz miejsca postanowił ją zmienić. Ponadto ordynariusz miejsca otrzymał władzę upoważniania poszczególnych kapłanów do wyznaczania w pojedynczych wypadkach odpowiedniej osoby, która by w przypadku prawdziwej konieczności udzielała Komunię19 .
Zawarte w instrukcji przepisy dotyczące nadzwyczajnych szafarzy Komunii dawały z pewnością możliwości rozwiązania wielu problemów, które zwłaszcza w niektórych krajach były bardzo widoczne. Niemniej należy pamiętać, że przepisy te dotyczyły jedynie sytuacji szczególnej konieczności i nie mogły być stosowane wtedy, gdy sytuacja do tego nie zmuszała.
Konsekwencją powyższej instrukcji było wydanie Rytuału Rzymskiego De Sacra Communione et de Cultu Mysterii Eucharistici extra Missarum, który w części dotyczącej szafarza Komunii postanawiał, że ordynariusz miejsca może zezwolić na udzielanie Komunii świętej innym szafarzom nadzwyczajnym, jeśli uzna, że jest to konieczne ze względu na pożytek duszpasterski wiernych, a nie będzie do dyspozycji kapłana, diakona lub akolity20 .
Możliwość czynnego udziału wiernych świeckich w Eucharystii jako nadzwyczajnych szafarzy Komunii świętej potwierdził również Jan Paweł II w Liście do wszystkich biskupów Kościoła o tajemnicy i kulcie Eucharystii z 24 lutego 1980 roku21 . Po tej samej linii szły wytyczne instrukcji Inaestimabile donum z 3 kwietnia 1980 r. w sprawie niektórych norm dotyczących kultu tajemnicy eucharystycznej. Instrukcja uznawała uprawnienia świeckich dotyczące szafarstwa Komunii świętej, ganiła natomiast jako nadużycie m.in. postawę tych kapłanów, którzy choć obecni przy celebrze, wstrzymywali się od rozdzielania Komunii świętej, zostawiając ten obowiązek świeckim22 .
Wspomniane i omówione pokrótce dokumenty dotyczące nadzwyczajnego szafarza Komunii świętej posłużyły jako źródła przy zredagowaniu nowej normy prawnej zawartej w Kodeksie Prawa Kanonicznego z 1983 roku, która jest ostatecznym etapem kształtowania się przepisów odnoszących się do omawianej kwestii.

3. Obecnie obowiązujące przepisy prawa powszechnego

Soborowa i posoborowa nauka i dyscyplina Kościoła o szafarzu Eucharystii została ujęta w normę prawną kanonu 910 Kodeksu Prawa Kanonicznego. Kanon ten, podobnie jak to czyni się od dawna, odróżnia szafarza zwyczajnego (§1) od nadzwyczajnego szafarza Komunii świętej (§2). Kan. 910 stwierdza: Szafarzem nadzwyczajnym Komunii świętej jest akolita oraz wierny wyznaczony zgodnie z kan. 230 §3. Powyższa norma kodeksowa wyraźnie odróżnia akolitę od szafarza świeckiego wyznaczonego zgodnie z kan. 230 §3.
Akolita jest mężczyzną, który otrzymuje posługę akolitatu od swego biskupa lub wyższego przełożonego zakonnego. Posługi tej udziela się, zgodnie z odpowiednim obrzędem, wszystkim tym, którzy zmierzają do przyjęcia kapłaństwa, oraz tym wiernym świeckim, których służba jest Kościołowi potrzebna. Do akolity należy wykonywanie szeregu funkcji: 1. posługiwanie przy sprawowaniu Mszy świętej oraz innych czynnościach liturgicznych; 2. wystawienie i schowanie Najświętszego Sakramentu; 3. udzielanie Komunii świętej sobie oraz innym. Ta ostatnia funkcja interesuje nas tutaj szczególnie. Otóż akolita – jako nadzwyczajny szafarz Komunii świętej – może udzielać tego sakramentu w następujących okolicznościach:
1. Gdy zwyczajny szafarz Komunii (biskup, prezbiter lub diakon) jest nieobecny.
2. Kiedy zwyczajny szafarz jest obecny, ale nie może udzielać Komunii świętej ze względu na stan zdrowia, podeszły wiek lub inne prace duszpasterskie.
3. Kiedy liczba wiernych jest tak duża, że bez pomocy akolity obrzęd sprawowania Mszy świętej znacznie by się przedłużył23 .
Nie wszystkie te warunki muszą zachodzić równocześnie, żeby akolita w poszczególnym przypadku został poproszony do udzielania Komunii świętej. Wystarczy, że zaistnieje przynajmniej jeden z nich. Czy w danej sytuacji istnieją warunki, by akolita mógł spełniać swoją posługę jako nadzwyczajny szafarz Eucharystii, osądza właściwy duszpasterz miejscowy, nie zaś sam akolita24 .
Jak wspomniano, z faktu przyznania akolicie prawa udzielania Komunii świętej można i należy wnioskować, aczkolwiek nie zostało to powiedziane wprost w motu proprio Ministeria quedam, iż może on komunikować nie tylko zdrowych i dobrze się mających, ale przede wszystkim chorych czy umierających. Stąd ma prawo zanosić Komunię chorym lub Wiatyk umierającym. Ostatecznie wątpliwości w tej materii rozwiewa opublikowany Rytuał Rzymski z obrzędami udzielania Komunii świętej i kultu Eucharystii poza Mszą świętą, gdzie znajdujemy specjalny obrzęd do stosowania przez akolitę jako nadzwyczajnego szafarza Komunii świętej przy udzielaniu Komunii chorym, zaś ciężej chorym – Wiatyku25 . Alumn, który po przyjęciu posługi akolitatu opuszcza seminarium duchowne, nie może spełniać funkcji przysługującej akolicie, chyba że jego ordynariusz postanowi inaczej26 .
Jeżeli chodzi o wiernego świeckiego jako nadzwyczajnego szafarza Komunii świętej, to należy wyjaśnić, co należy rozumieć pod pojęciem „wierny wyznaczony zgodnie z kan. 230 §3”. W myśl kan. 204 §1 wiernym świeckim jest ten, kto przez chrzest został wszczepiony w Chrystusa i ukonstytuowany jako członek Ludu Bożego. Z tej racji – na swój sposób – uczestniczy w kapłańskim, prorockim i królewskim posłannictwie i urzędzie Chrystusa, by ze swej strony sprawować właściwe całemu ludowi chrześcijańskiemu posłannictwo w Kościele. Stąd w kan. 230 §3 znajdujemy postanowienie: Tam gdzie doradza konieczność Kościoła, z braku szafarzy, także świeccy, chociażby nie byli lektorami lub akolitami, mogą wykonywać pewne obowiązki w ich zastępstwie, mianowicie: posługę słowa, przewodniczyć modlitwom liturgicznym, udzielać chrztu, a także rozdzielać Komunię świętą zgodnie z przepisami prawa. Zatem, jak wynika z powyższego kanonu, wierni mogą udzielać Komunię świętą, ale nie mogą tego czynić zawsze i wszędzie, a jedynie wtedy, gdy wymaga tego konieczność duszpasterska. Ma ona miejsce wtedy, gdy:
– brak jest zwyczajnych szafarzy Komunii, tzn. biskupa, prezbitera i diakona lub akolity jako szafarza nadzwyczajnego;
– mimo iż są obecni zwyczajni szafarze, nie mogą jednak wypełnić tej funkcji z powodu podeszłego wieku, choroby lub innej posługi duszpasterskiej;
– liczba przystępujących do Komunii jest tak duża, że sprawowanie Mszy świętej, czy też udzielanie Komunii poza Mszą świętą zbytnio by się przeciągnęło bez pomocy świeckiego jako szafarza Komunii27 .
Wyżej wymienione warunki, których zaistnienie jest konieczne do tego, aby wierny świecki uzyskał zezwolenie do pełnienia funkcji szafarza Komunii, są identyczne jak te, które określają pełnienie wspomnianej funkcji przez akolitę. Istnieje jednak pewna hierarchia korzystania z pomocy nadzwyczajnych szafarzy Komunii świętej. I tak, jeżeli obecność akolity zaradzi trudnościom i pomoc innych nadzwyczajnych szafarzy nie będzie konieczna, to wierny świecki nie może uzyskać zezwolenia na udzielanie Komunii.
Akolita nie potrzebuje specjalnego upoważnienia ze strony ordynariusza miejsca, bowiem ustanowienie go akolitą jest z mocy prawa takim upoważnieniem. Natomiast wierny świecki takowe upoważnienie musi otrzymać. Zgodnie bowiem z normą zawartą w kan. 228 §1 Kodeksu Prawa Kanonicznego do pasterzy należy udzielanie urzędów kościelnych i posług. Użyte w kanonie pojęcie „pasterz” oznacza przede wszystkim ordynariusza miejsca, który udziela upoważnienia do pełnienia funkcji nadzwyczajnego szafarza Komunii świętej osobiście lub przez wyznaczonego do tego kapłana. Zadaniem ordynariusza miejsca jest ocena zarówno sytuacji, jak i przymiotów religijno-moralnych osoby, której zamierza powierzyć funkcję szafarza nadzwyczajnego Komunii28 .
Co do przymiotów religijno-moralnych tego szafarza to należy stwierdzić, że winna to być osoba nienaganna pod względem moralnym, czyli godna sprawowanej przez nią funkcji. Zgodnie z kan. 231 §1 świeccy, którym w Kościele, nawet na pewien czas, powierza się jakieś specjalne funkcje, mają dążyć do osiągnięcia pewnej formacji koniecznej do tego, by podejmowana przez nich funkcja była spełniana w sposób należyty. Ponadto każdy szafarz ma odznaczać się żywą wiarą oraz przykładem nabożeństwa do Najświętszego Sakramentu. Ma spełniać ową funkcję świadomie, z oddaniem i pilnie29 . Jeżeli ordynariusz miejsca uzna, że dana osoba spełnia warunki wymagane przez prawo, może powierzyć jej funkcję szafarza nadzwyczajnego Komunii świętej i zezwolić, by jej udzielała sobie i innym. Może też ona zanosić Komunię świętą chorym przebywającym w domu, a ciężko chorym Wiatyk. Odnośne zezwolenie ordynariusz miejsca wydaje osobiście lub przez upoważnionego do tego kapłana, zawsze dla konkretnej osoby (nigdy ogólnie). Może ono być udzielane dla poszczególnego przypadku albo na pewien okres, albo na stałe, ale jeśli przynagla konieczność. Jakkolwiek instrukcja Immensae caritatis podaje ściśle określoną kolejność osób, którą ordynariusz miejsca winien uwzględnić przy udzielaniu zezwolenia na pełnienie funkcji szafarza Komunii świętej, niemniej jednak ma on prawo tę kolejność zmienić, jeśli uzna to za stosowne. Kolejność ta przedstawia się następująco: lektor, alumn seminarium duchownego, zakonnik, zakonnica, katecheta, mężczyzna ochrzczony, kobieta ochrzczona30 . Należy zaznaczyć, że udzielenie przez ordynariusza miejsca owego zezwolenia wiernemu świeckiemu winno być poprzedzone odpowiednim jego przygotowaniem i formacją, mieć uroczysty charakter oraz dokonywać się według ściśle określonego obrzędu31 .
Trzeba jednocześnie wyraźnie zaznaczyć, że upoważnienie udzielone przez ordynariusza miejsca lub uprawnionego do tego kapłana nie jest wystarczające, aby wierny świecki w konkretnym przypadku pełnił funkcję szafarza Komunii świętej. O tym bowiem decyduje proboszcz lub rektor danego kościoła. On to bowiem winien wyrazić życzenie czy prośbę, aby świecki mógł pełnić funkcję szafarza. Jeśli natomiast zaistnieje taka sytuacja, że w danym kościele będzie obecny kapłan–gość, diakon czy akolita, i proboszcz (rektor) kościoła uzna, że ich pomoc jest wystarczająca do udzielania Komunii, wtedy bez zgody proboszcza (rektora) kościoła nie wolno wiernemu świeckiemu pełnić funkcji szafarza Komunii. Z kolei proboszcz (rektor) kościoła może poprosić o pomoc jedynie osobę, która owe upoważnienie z rąk ordynariusza miejsca otrzymała32 .
Dotychczasowa analiza norm prawnych odnoszących się do nadzwyczajnego szafarza Komunii świętej, zawartych w Kodeksie Prawa Kanonicznego, jednoznacznie wskazuje sytuacje, w których akolita czy też wierny świecki może udzielać Komunii. Potwierdzeniem tych przepisów jest wydana przez Stolicę Apostolską 15 sierpnia 1997 r. instrukcja dotycząca współpracy kapłanów i wiernych świeckich33 . Instrukcja ta nie wprowadza żadnych zmian w omawianej kwestii, przestrzega jednak przed zbyt szeroką interpretacją norm, które wyraźnie nazywają akolitę i wiernego świeckiego nadzwyczajnymi szafarzami Komunii, co oznacza, że ich posługa jako szafarzy jest dopuszczalna jedynie w nadzwyczajnych okolicznościach, przedstawionych w instrukcji Immensae caritatis.

4. Stosowanie norm prawa powszechnego w Polsce

Znając prawo powszechne dotyczące nadzwyczajnego szafarza Komunii świętej, możemy zastanowić się nad stosowaniem tego prawa w naszym kraju. W Polsce przepisy dotyczące szafarza nadzwyczajnego Komunii świętej ulegały pewnym zmianom, które jednak nie były takie same jak w prawie powszechnym.
Po opublikowaniu motu proprio Ministeria quedam przez papieża Pawła VI 15 sierpnia 1972 roku i zezwoleniu w tym dokumencie akolitom na udzielanie Komunii świętej biskupi polscy zebrani na 134 Konferencji Plenarnej w Warszawie postanowili, że z uwagi na charakter polskiego duszpasterstwa nie zezwalają akolitom na wykonywanie powyższych uprawnień dotyczących Eucharystii34 . Jeżeli chodzi o możliwość udzielania Komunii świętej przez wiernego świeckiego, to pierwszy raz biskupi polscy zajęli się tym problemem po opublikowaniu instrukcji Immensae caritatis w 1973 roku. Zakazując udzielania Komunii świętej akolitom, nie zezwolili też na udzielanie Eucharystii wiernym świeckim35 .
W wyniku powziętej uchwały Konferencji Episkopatu Polski akolici w naszym kraju nie udzielali Komunii świętej aż do wydania nowej instrukcji w tej samej sprawie. Otóż jeszcze przed wejściem w życie Kodeksu Prawa Kanonicznego z 1983 roku, a mianowicie 4 maja 1982 roku, biskupi polscy zebrani na 184 Konferencji Plenarnej postanowili, że akolita jest szafarzem nadzwyczajnym udzielania Komunii świętej w przypadku, gdy ci, którzy są do tego zobowiązani na podstawie kan. 845 Kodeksu Prawa Kanonicznego z 1917 r. [obecnie kan. 910 §2], albo nie mogą tego obowiązku wypełnić z powodu choroby czy podeszłego wieku, albo zajęci są posługa duszpasterską, albo też gdy liczba przystępujących do Komunii świętej jest tak wielka, że odprawienie Mszy świętej znacznie by się przedłużyło36 . W takich okolicznościach akolita, od maja 1982 roku, może udzielać Komunii świętej tak w czasie Mszy świętej, jak i poza nią37 .
Udzielając 4 maja 1982 roku zezwolenia akolitom na komunikowanie, nie wspomniano o możliwości udzielania Komunii przez wiernych świeckich. W tym czasie podobno niektóre domy zakonne zwracały się do biskupów, by w przypadku nieobecności kapłana któraś z sióstr mogła podać Komunię świętą swoim współsiostrom. Dały się też słyszeć głosy, że w Polsce należałoby pomyśleć o udzielaniu Komunii świętej przez wiernych świeckich, szczególnie ludziom obłożnie chorym przebywającym w domach, którzy pragną często, a nawet codziennie przyjmować Eucharystię, a duszpasterze nie są w stanie takich próśb spełnić38 . Mówiono też, że udzielanie wiernym świeckim zezwoleń na rozdzielanie Komunii można by rozpocząć od większych sanktuariów, w których komunikuje się całymi godzinami. Czynią to zwykle prezbiterzy odwołani w tym celu z konfesjonałów. Takie odwołanie spowiednika od konfesjonału raczej nie wzbudza zadowolenia u samego odwołanego, a także u wiernych oblegających konfesjonały39 .
Biskupi polscy zebrani na 240 Konferencji Plenarnej 2 maja 1990 roku przychylnie ustosunkowali się do próśb poszczególnych biskupów i kapłanów, aby określić warunki – zgodnie z kan. 910 §2 i kan. 230 §3 Kodeksu Prawa Kanonicznego – powoływania wiernego świeckiego jako nadzwyczajnego szafarza Komunii świętej. Konferencja Episkopatu Polski postanowiła w tej sprawie co następuje:
1. Biskupi diecezjalni mogą powoływać do posługi nadzwyczajnego szafarza Komunii świętej mężczyzn w wieku od 35 do 65 lat.
2. Kandydaci powinni odznaczać się nieskazitelnym życiem moralnym, pobożnością i poważaniem wśród duchowieństwa i wiernych.
3. Kandydat, poza wykształceniem przynajmniej średnim, winien znać podstawowe prawdy teologiczne, zwłaszcza odnoszące się do Kościoła, Mszy świętej i Eucharystii. Biskup może polecić kandydatowi udział w kursie teologicznym lub zażądać egzaminu.
4. Biskup diecezjalny powołuje do posługi nadzwyczajnego szafarza na jeden rok kandydata, którego poznał osobiście – po poleceniu go przez jego proboszcza i dwóch kapłanów.
5. Przed powołaniem, jak również przed każdym przedłużeniem powołania kandydaci winni odbyć co najmniej trzydniowe rekolekcje.
6. Braci zakonnych, którym biskup może obniżyć dolną granicę wieku do 30 lat, obowiązują te same postanowienia.
7. Posługa szafarza jest bezinteresowna. Wynagrodzenie może dotyczyć jedynie zwrotu kosztów przejazdu lub rekompensaty w przypadku, gdy na skutek wykonywania posługi uszczupliły się dochody z pracy zawodowej szafarza nadzwyczajnego.
8. Szafarz nadzwyczajny podczas posługi winien być ubrany w albę i przepasany cingulum.
9. Szafarz nadzwyczajny wykonuje posługę wtedy, gdy ilość kapłanów wobec komunikujących jest za mała. Może on – w ramach ważności powołania – świadczyć pomoc na terenie całej diecezji, a poza diecezją tylko za zgodą biskupa danej diecezji.
10. Szafarz nadzwyczajny może, za zgodą księdza proboszcza, zanieść Komunię świętą do domów tylko tym osobom, których stan duchowy jest znany, oraz przy zachowaniu przepisów liturgicznych.
Następnie 248 Konferencja Plenarna Episkopatu Polski, obradująca w Łodzi 21-22 czerwca 1991 r., zatwierdziła i wydała instrukcję w sprawie formacji i sposobu wykonywania posługi nadzwyczajnego szafarza Komunii świętej40 . Ponieważ była ona dość szczegółowa i można ją było od razu wprowadzać w życie, zaraz zaczęto wyznaczać kandydatów wybranych na nadzwyczajnych szafarzy Komunii świętej. Po jakimś czasie prasa zainteresowana życiem Kościoła zaczęła zamieszczać informacje, że biskup tej a tej diecezji upoważnił określoną liczbę mężczyzn do wykonywania funkcji liturgicznej udzielania Komunii świętej.

Sytuacja w Polsce, w odróżnieniu od wielu innych Kościołów, szczególnie Europy Zachodniej, z pewnością nie wymaga jeszcze stałej obecności nadzwyczajnych szafarzy Komunii we wspólnotach parafialnych, niemniej jednak mogą mieć miejsce sytuacje, w których takowa obecność będzie niezbędna, np. w parafiach, gdzie duszpasterzem jest jeden starszy kapłan, a z racji Wielkanocy czy Bożego Narodzenia bardzo wielu wiernych przystępuje do Komunii świętej. Potrzebę takiego szafarza dostrzegają również uchwały II Synodu Plenarnego, które jednoznacznie, w rozdziale dziesiątym zatytułowanym: Liturgia Kościoła po Soborze Watykańskim II, stwierdzają: Mężczyźni świeccy, którzy ukończyli przynajmniej dwadzieścia pięć lat, cieszący się dobrą opinią, którzy posiadają odpowiednie przymioty i są przygotowani do swych zadań poprzez odpowiednią formację, mogą być przyjęci do posługi stałego akolity. (...) Do posługi nadzwyczajnego szafarza Komunii świętej mogą być dopuszczone inne osoby, w zależności od potrzeb poszczególnych wspólnot kościelnych41 . Synod Plenarny zatem rozwiązuje kwestię wiernego świeckiego jako nadzwyczajnego szafarza Komunii stosownie do prawa powszechnego i instrukcji Konferencji Episkopatu Polski z 2 maja 1990 roku, które decyzję o powierzeniu tej funkcji wiernym świeckim pozostawiają ordynariuszowi miejsca. Może się to odbywać poprzez udzielenie wiernym świeckim posługi akolitatu, która upoważnia do pełnienia tej funkcji w określonych prawem sytuacjach bez stosownego już pozwolenia ordynariusza, lub też poprzez dopuszczenie do tej funkcji wiernego świeckiego. Na tej też podstawie w naszych parafiach spotykamy nadzwyczajnych szafarzy Komunii świętej.

Przypisy:
1 Por. M. Pastuszko, Najświętsza Eucharystia według Kodeksu Prawa Kanonicznego Jana Pawła II, Kielce 1997, s. 107.
2 Por. M. Michalski, Antologia literatury patrystycznej, t. II, Warszawa 1982, s. 354.
3 Por. M. Pastuszko, Najświętsza Eucharystia..., dz. cyt., s. 107.
4 Na przykład Synod Paryski z 829 r. w kan. 45 zakazuje kobietom udzielania Komunii świętej, ale nie zabrania tego czynić mężczyznom. Por. tamże, s. 108.
5 Por. A. L. Szafrański, Teologia liturgii sakramentalnej, Lublin 1978, s. 167.
6 Por. M. Pastuszko, Najświętsza Eucharystia..., dz. cyt., s. 108.
7 Por. tamże, s. 109.
8 Por. G. Leszczyński, Nadzwyczajny szafarz Komunii świętej, „Łódzkie Studia Teologiczne” 8 (1999), s. 288. Por. także A. Borowski, Sakramentologia w świetle nowego prawa kościelnego, Włocławek 1988, s. 32; M. Pastuszko, Szafarz Eucharystii, „Prawo Kanoniczne” 30 (1987) nr 3-4, s. 35.
9 Por. M. Pastuszko, Najświętsza Eucharystia..., dz. cyt., s. 112.
10 Por. Kongregacja Sakramentów, Instrukcja Fidei custos, w: Posoborowe Prawodawstwo Kościelne (dalej PPK), t. VIII, z. 2, nr 15019–15034.
11 Por. Kongregacja do Spraw Kultu Bożego, Instrukcja Sacramentali Communione, w: PPK, t. III, z. 2, nr 5617-5632.
12 Por. Trzecia instrukcja wykonawcza do Konstytucji o liturgii, nr 6, w: PPK, t. III, z. 2, nr 5648-5719.
13 Por. Paweł VI, Motu proprio Ministeria quaedam, PPK, t. V, z. 2, nr 9333-9359.
14 Por. L. Balter, Nadzwyczajny szafarz Eucharystii, „Ruch Biblijny i Liturgiczny” 31 (1978) nr 1, s. 211.
15 Wprowadzenie ogólne do Mszału Rzymskiego, w: PPK, t. VI, z. 2, nr 11452-11974.
16 Por. Instrukcja Kongregacji Sakramentów Immensae caritatis, nr 1, w: PPK, t. VI, z. 2, nr 11259-11299.
17 Por. G. Leszczyński, Nadzwyczajny szafarz..., dz. cyt., s. 292.
18 Por. W. Góralski, Charakter pastoralny instrukcji Kongregacji Sakramentów Świętych „Immensae caritatis”, „Prawo Kanoniczne” 17 (1974) nr 1-2, s. 104.
19 Por. Instrukcja Kongregacji Sakramentów Immensae caritatis, nr 1.
20 Uwagi ogólne dotyczące Komunii świętej oraz kultu eucharystycznej tajemnicy poza Msza świętą, w: PPK, t. XII, z. 1, nr 11333-11451.
21 Jan Paweł II, List apostolski Dominicae cenae, nr 11, w: PPK, t. XII, z. 1, nr 22924-23008: Dotykanie świętych Postaci, podejmowanie ich własnymi rękami jest przywilejem tych, którzy mają święcenia, co wskazuje na czynny udział w szafarstwie Eucharystii. Wiadomo jednak, że Kościół może dać takie uprawnienia pewnym osobom poza kapłanami i diakonami, czy to akolitom spełniającym swoją posługę, zwłaszcza gdy przygotowują się do przyszłych święceń, czy innym osobom świeckim, jeśli zachodzi po temu prawdziwa potrzeba, ale zawsze po odpowiednim przygotowaniu.
22 Por. Instrukcja Inaestimabile donum, nr 6, w: PPK, t. XII, z. 1, nr 23498-23456 nr 6.
23 Por. Paweł VI, Motu proprio Ministeria quaedam, nr 6.
24 Por. M. Pastuszko, Najświętsza Eucharystia..., dz. cyt., s. 118.
25 Rituale Romanum ex decreto Sacrosancti Oecumenici Concilii Vaticani II instauratum auctoritate Pauli PP. VI promulgatum. De sacra Communione et de Cultu Mysterii Eucharistici extra Missam, nr 54. p. 26, Editio typica, Typis Polyglotiis Vaticanis 1973.
26 Por. M. Pastuszko, Najświętsza Eucharystia..., dz. cyt., s. 119.
27 Por. Instrukcja Kongregacji Sakramentów Immensae caritatis, nr 1.
28 Por. G. Leszczyński, Nadzwyczajny szafarz..., dz.. cyt., s. 296.
29 Por. Immensae caritatis, nr 1.
30 Por. tamże, nr 1.
31 Por. Obrzęd wyznaczania nadzwyczajnego szafarza Komunii świętej, w: PPK t. VI, z. 2, nr 11300-11309.
32 Por. G. Leszczyński, Nadzwyczajny szafarz..., art. cyt., s. 297.
33 Istruzione su alcune questioni circa la collaborazione dei fedeli laici al. Ministero dei sacerdoti, Cittŕ del Vaticano 1997.
34 Zarządzenie to znalazło swój wyraz także w Instrukcji w sprawie posług oraz święceń udzielanych w seminariach duchownych, wydanej 25 stycznia 1973 roku.
35 Por. M. Pastuszko, Najświętsza Eucharystia..., dz. cyt., s. 124.
36 Zmodyfikowana instrukcja w sprawie posług oraz święceń udzielanych w seminarium duchownym z 4 maja 1982 r., „Kronika Diecezji Włocławskiej” 1-2 (1983), s. 13.
37 Por. T. Kujawski, Szafarz Komunii świętej w przepisach prawa kanonicznego, „Homo Dei” 56 (1987) nr 4, s. 287.
38 Por. J. Dyduch, Udział świeckich w kulcie liturgicznym w świetle Kodeksu Prawa Kanonicznego, „Ruch Biblijny i Liturgiczny” 38 (1985) nr 1, s. 21.
39 Por. M. Pastuszka, Najświętsza Eucharystia..., dz. cyt., s. 125.
40 Instrukcja w sprawie formacji i sposobu wykonywania posługi nadzwyczajnego szafarza Komunii świętej, „Kronika Diecezji Włocławskiej” 7-8 (1991), s. 189-194.
41 II Polski Synod Plenarny (1991 – 1999), Pallottinum , Poznań 2001, rozdz. X, nr 84.

 

Adhortacja " Gaudete et exultate

TYDZIEŃ POWOŁAŃ

Kwiecień, 2018

Czytaj więcej

OGŁOSZENIA


Ogłoszenia parafialne

Intencje mszalne - kościół św. Henryka

Intencje mszalne - kościół św. Mikołaja

Intencje mszalne - filie

Komunikaty


Transmisja na żywo z kościoła św. Mikołaja w Sulęcinie - OGLĄDAJ

Po przejściu na stronę KAMERY LIVE należy w oknie logowania zaznaczyć ANONIMOWY i kliknąć LOGOWANIE











Polecamy na WIELKI POST 2017







CODZIENNA LITURGIA SŁOWA




CZYTELNIA

ROK ŻYCIA KONSEKROWANEGO
PENITETCJARIA APOSTOLSKA URBIS ET ORBIS DEKRET o ustanowieniu warunków potrzebnych dla zyskania daru Odpustów w ciągu Roku Życia Konsekrowanego. Ponieważ J. Eminencja Kardynał Prefekt Kongregacji ds. Instytutów Życia Konsekrowanego i Stowarzyszeń Życia Apostolskiego poprosił niedawno Penitencjarię Apostolską, aby zgodnie ze zwyczajem określone zostały warunki dla zyskania daru...

Czytaj więcej